NIEUWEWEGENGGZENOPVANG

De Boerderij: Activatie van cliënten vraagt om structurele begeleiding

Voor activering van mensen met een langdurige verslaving, ben je er niet met een mooi plan, dat wordt duidelijk in een zogeheten tijdlijngesprek bij de Boerderij. Wat werkt wel? Wat is nodig om bij de bewoners een beweging op gang te brengen? Waaraan is behoefte en waaraan niet?

Onder de rook van Utrecht ligt de Boerderij, waar mensen wonen die langere tijd ‘naast’ de maatschappij hebben geleefd en soms ook langere tijd op straat. Achter de landelijk gelegen boerderij staan verschillende containers. Uit eentje komt keiharde muziek. Het is er bedrijvig met bewoners, huismeesters en de coördinator, en vandaag ook mensen van het programma Nieuwe wegen ggz en opvang.

De Boerderij is een succes. Bewoners van de Boerderij wonen hier bijna allemaal langer dan waar ze hiervoor ook hebben gewoond. Vaak zwervend op straat en van tijdelijke slaapplaats naar tijdelijke slaapplaats. Daarnaast vervallen ze minder snel in crimineel gedrag. Dat blijkt uit het feit dat ze minder vaak met justitie in aanraking komen. Het aantal politiemeldingen van overtredingen van bewoners van de Boerderij laat een daling zien van 438 (in 2013) naar 17 (in 2016) meldingen. In het bijna vijfjarige bestaan heeft de Boerderij zich dus bewezen.

Maar stilstand is achteruitgang, is het idee dat we tegenwoordig in de ggz en opvang hebben: als mensen hier een bestaan opbouwen, is het tijd voor ontwikkeling, voor beweging naar een stapje meer. Die gedachte is de achtergrond van deelname van De Boerderij aan het programma Nieuwe wegen ggz en opvang.

Resultaten De Boerderij – nieuwe vormen van participatie
De Boerderij heeft haar project binnen Nieuwe wegen ggz en opvang inmiddels afgerond. Lees meer over de resultaten van het project in de Factsheet van het samenwerkingsverband.

Doelstellingen

In oktober 2016 kwamen bestuurders van Altrecht en Lister en enkele managers van die organisaties bijeen, te samen met coördinator Gerry Cornelissen, bewoner/ervaringsdeskundige in opleiding Rijad Hrustanbegovic en themacoördinator Anne-Marie van Bergen. De doelen voor deelname aan het programma:

  • Bewoners van de Boerderij komen in beweging (beweging is belangrijker dan doelen stellen en halen)
  • Contacten met de wereld buiten De Boerderij naar binnen halen en de wereld binnen de Boerderij naar buiten brengen; een plek verwerven in de ‘gewone’ wereld.
  • Normaliseren van de levens van mensen met een verslavingsachtergrond.

Iedereen was enthousiast in oktober 2016, niet in de laatste plaats door de inbreng van bewoner Rijad. Als ervaringsdeskundige wist hij over te brengen hoe belangrijk het is om op de een of andere manier weer deel uit te maken van de maatschappij. Coördinator Gerry Cornelissen: “Een plan als dit kun je alleen maar doen als de mensen om wie het gaat het willen. Het is van hen, niet van ons.”

De rol van de cultuur van de organisatie

In het jaar dat volgt, 2017, zijn er twee bewoners die stappen zetten, hoe klein ook en soms ook groot. Wel speelt de cultuur van de locatie hen parten. Dat laat zich als volgt samenvatten.

  1. Medewerkers acteren ad hoc. Als er een afspraak is om te gaan zwemmen, kan het om wat voor reden ook gebeuren dat het gewoon niet doorgaat. Een medewerker is vrij, heeft andere afspraken etc. Er is altijd wel een reden dat een huismeester het niet voor elkaar krijgt om een gemaakte afspraak na te komen.
  2. Daar komt bij dat de dagelijkse gang van zaken op De Boerderij prevaleert boven de activiteiten die ‘extra’ zijn. Boodschappen doen, een bewoner die aandacht nodig heeft, het betekent altijd weer dat activatie op het tweede plan belandt.

Gerry geeft aan dat hij zelf de drager is van de ad hoc-cultuur, die zelf niettemin graag de verbinding aangaat met structurele plannen en activiteiten. Doorbroken moet worden:

  • ‘Plannen maken’ moet worden ‘doen’.
  • Beloningen in het vooruitzicht stellen voor goed gedrag. Wel doen: positief waarderen en achteraf belonen.
  • ‘Slecht gedrag’ belonen.

Voor ‘cultuur’ moeten we niet alleen kijken naar de Boerderij; ook de organisaties erachter dragen eraan bij. In de casus zijn voorbeelden daarvan verwerkt.

Wat verder gebeurt

Na de zomer van 2017, we spreken over september, is de Boerderij in een stroomversnelling terechtgekomen. Dit is wat er gebeurt.

  • Als gevolg van de reorganisatie worden er drie herstelcoaches aangesteld.
  • De twaalf huismeesters blijven in hun rol als de regelaars van het algemene dagelijkse leven.
  • Gerry wordt teamcoach. Er komt geen nieuwe coördinator.
  • De hogeschool Leiden krijgt een opdracht voor het begeleiden van de teamontwikkeling, nodig om de cultuuromslag bij de Boerderij te realiseren. Het nieuwe team moet wel ontwikkeld/begeleid worden; er is niet opeens een andere cultuur.

Conclusie: er zijn inmiddels verschillende parallelle trajecten, waarvan Nieuwe wegen ggz en opvang er een is. De parallelle trajecten hebben natuurlijk overlap, maar zijn niet aan elkaar gekoppeld. Er is dus geen synergie; er is eerder sprake van overkill en een bevestiging van de cultuur: veel praten, veel plannen, maar geen structurele acties.

Geleerde lessen

Resumerend: De Boerderij is vijf jaar geleden begonnen om mensen die lang naast de maatschappij hebben geleefd een plek te geven waar zij zich op hun gemak voelen, waar ze mogen zijn wie ze zijn. Daarin is De Boerderij geslaagd. Een volgende stap: activering, normalisering richting de maatschappij, meer en meer activiteiten ontplooien die passen bij een ‘normaal bestaan’; daarin zijn ze nog niet geslaagd. Bij de programmaleiding van Nieuwe wegen ggz en opvang, bij de respectievelijke besturen van Lister en Altrecht, maar ook bij coördinator Gerry zijn meerdere muntjes gevallen in de loop van het traject. Een aantal leringen:

  1. De cultuur binnen De Boerderij is dringend aan verandering toe. De herstelcoaches die zijn aangesteld om mensen te motiveren om in beweging te komen, kunnen daarin een rol spelen, mits aan teamontwikkeling wordt gedaan onder begeleiding van een leidinggevende en de Hogeschool Leiden. Naast bewoners hebben ook teamleden een stip aan de horizon nodig. Het locatiehoofd organiseert dat.
  2. Zodra de besturen een besluit nemen, verwachten ze dat het ook wordt uitgevoerd. Dat is geen vanzelfsprekendheid. Het zou goed zijn als het bestuur daarop zou toezien. Een aanjaagprogramma als Nieuwe wegen ggz en opvang kan veel betekenen als voor dat wat nodig is om te veranderen, ook tijd en geld wordt vrijgemaakt. Een verandering bedenken en vervolgens aan de bestaande mensen, cultuur en financiële middelen overlaten om die verandering door te voeren, leidt niet per definitie tot succes. Als er vervolgens niks gebeurt, is dat frustrerend voor de werkvloer en voor bewoners: ‘weer een plan waardoor niks verandert’.
  3. Voor het bestuur ligt er nu de opdracht om de Boerderij als een locatie van Lister te gaan invullen en afscheid te nemen van de projectbasis. Gerry: “De grote uitdaging is vormgeven aan georganiseerde flexibiliteit. De structuur scheppen waarin goede afspraken gemaakt worden, tussen iedereen, maar genoeg flexibiliteit inbouwen die de bewoners nodig hebben.”
  4. Belangrijk is veel meer dan nu het momentum te pakken. Waar ad hoc handelen voor de organisatie als geheel niet goed is, kan het dat voor de individuele bewoner wel zijn. Als een bewoner aangeeft iets te willen, moet daarop geacteerd worden.
  5. Wederkerigheid werkt hier als: bewoners passen hun gedrag aan, zodat de scherpe randjes eraf gaan. Maar als we ook willen dat zij zich aan afspraken houden en iets bijdragen aan de maatschappij, dan zullen we daarin voorbeeldig moeten zijn.
  6. Sowieso moet de druk op ‘slagen’ niet worden opgevoerd. Ook kleine stapjes vooruit zetten, is goed. In de ggz ligt nu vooral veel nadruk op het halen van resultaten. Maar is dat wat hier in essentie het succes zal bepalen? Lees ook: ‘Stilstand is winst’.

Vooruitgang

Afsluitend wil coördinator Gerry graag terugkomen op ‘stilstand is achteruitgang’. Want, zo zegt hij: “Voor veel bewoners van de Boerderij is de achteruitgang gestopt. Dat is winst, daar zit in feite de vooruitgang.” De relatie die tegenwoordig in de ggz en opvang geldt, tussen herstellen en dus een extra stap zetten, die nuanceert hij nogal. “Ik zou willen dat we meer waarderen wat er nu bereikt is. En niet direct daaruit concluderen dat een extra stap vanzelfsprekend en gelijk mogelijk is. Bewoners ervaren het vaak niet zo, maar je moet niet onderschatten dat het onze ondersteuning is die hen nu vooral overeind houdt. Het is allemaal niet zo maakbaar als vaak gedacht wordt.”

Iets anders is, dat een ad hoc-organisatie ook voordelen heeft. Je hebt namelijk wel ‘flexibiliteit’ nodig. Dat kun je ook organiseren, bijvoorbeeld door mensen vrij te maken -speciaal daarvoor te roosteren. Gerry: “Als het weekend is dan gaan we volgens plan naar de film. Flexibele invulling is dan: als bewoners op dat moment meer zin hebben om te gaan koffiedrinken in Scheveningen, dan doen we dat. De ad hoc-cultuur betekent dus geen eindpunt, het is ook weer een startpunt. Het begin van iets nieuws.” Dat is óók winst van het programma Nieuwe wegen ggz en opvang besluit hij.

Artikel geschreven door: Ellen Kleverlaan

Meer weten

 


Geplaatst op: 17 april 2018
Laatst gewijzigd op: 1 mei 2018